E

 

ư huý Linh Hựu, họ Triệu, quê ở Trường Khê, Phước Châu. Năm 15 tuổi theo Luật Sư Pháp thường ở chùa Kiến thiện cạo tóc xuất gia. Sư thường nghiên cứu giáo lý Đại thừa, Tiểu thừa ở chùa Long Hưng, Hàng Châu. Năm 23 tuổi, Sư đến Giang Tây tham vấn Bá Trượng. Bá Trượng vừa thấy liền cho vào thất. Trong số chúng tham học Sư là người đứng đầu.

Một hôm, đang đứng hầu, Bá Trượng hỏi:

_ Ai?

Sư thưa:

_ Con.

Bá trượng bảo:

_ Ngươi vạch trong lò xem có lửa chăng?

Sư vạch xong thưa:

_ Không lửa.

Bá Trượng đứng dậy, đích thân đến vạch sâu trong lò được chút lửa, đưa lên để dạy Sư:

_ Ngươi nói không, vậy cái này là gì?

Sư do đây phát ngộ, lễ tạ trình bày chỗ giải ngộ của mình. Bá Trượng bảo:

_ Đây là con đường rẽ tạm thời. Kinh nói :”Muốn biết nghĩa Phật tánh phải biết thời tiết nhân duyên.” Thời tiết đã đến, như mê chợt ngộ, như quên được nhớ, mới tỉnh vật của mình chẳng từ nơi khác mà được. Cho nên Tổ Sư nói:” Ngộ rồi đồng chưa ngộ, không tâm cũng không pháp”. Chỉ là không  tâm hư vọng phàm Thánh… Xưa nay tâm pháp vốn tự đầy đủ, nay ngươi đã được như vậy, tự khéo giữ gìn.

Hôm sau, Sư cùng Bá Trượng  vào núi làm việc,  Bá Trượng hỏi:

_ Đem được lửa đến chăng?

Sư thưa:

_ Đem được.

_ Ở chỗ nào?

Sư cầm một cây củi thổi hai cái, đem trao cho Bá Trượng. Bá trượng bảo:

_  Như trùng đục cây.

Kính Sơn Cảo nói:

_ Nếu Bá Trượng không nói câu sau, sẽ bị Điển toạ lừa .

Lúc ấy Sư làm Điển toạ, Tư Mã Đầu Đà nêu câu thoại:“ Dã  hồ” hỏi Sư:

_ Câu thoại ấy là như thế nào?

Sư lấy tay rung cánh cửa ba lần.

Tư Mã nói:

_ Quá thô thay!

Sư nói:

_ Phật Pháp nói cái gì là thô tế!

Một hôm Tư Mã từ Hồ Nam đến thưa với Bá Trượng:

_ Vừa ở Hồ Nam tìm được ngọn núi tên Đại Qui, là chỗ ở củøa một  ngàn năm trăm thiện tri thức.

Bá Trượng hỏi:

_ Lão tăng trụ được  chăng?

_ Không phải chỗ ở của Hoà thượng.

_ Sao vậy?

_ Hoà thượng là người xương, núi kia là núi thịt, dù có ở đồ chúng chẳng đầy một ngàn.

_ Trong chúng của ta có người nào được chăng?

_ Đợi đến xem.

Khi ấy Hoa Lâm Giác làm Đệ nhất tọa, Bá trượng sai thị giả mời đến, hỏi :

_ Người này thế nào?

Tư Mã mời Hoa Lâm tằng hắng một tiếng và đi vài bước. Tư Mã nói:”Không được”.

Bá Trượng sai thị giả gọi Sư, lúc ấy Sư đang làm Điển tọa, Tư Mã vừa thấy, bèn nói:”Đây chính là chủ của Qui Sơn vậy”.

Đêm ấy Bá trượng gọi Sư vào thất dặn:

_ Ta hóa duyên ở đây, thắng cảnh Qui Sơn ngươi nên ở đó để nối tiếp tông ta và rộng độ kẻ hậu học.

Hoa lâm nghe thế, hỏi:

_ Con là thượng thủ, sau Linh Hựu được trụ trì ?

Bá trượng bảo:

­_ Nếu ở trước chúng nói được một câu xuất cách, ta sẽ cho trụ trì .

Bá Trượng liền chỉ tịnh bình, Hỏi:

_ Không được gọi là tịnh bình, ngươi gọi là gì?

Hoa Lâm thưa:

_ Không thể gọi là cây lủng vậy.

Bá Trượng bèn hỏi Sư, Sư đạp nhào tịnh bình rồi đi ra.

Bá Trượng cười bảo:

_ Đệ nhất tọa thối lui núi rồi.

Sư bèn ra đi. Non Qui cao vót, vắng vẻ không có bóng người, là nơi cọp sói tụ hội. Hàng ngày Sư lượm trái dẻ làm thức ăn nuôi sống .

Trải qua bảy năm, bặt tăm không ai lai vãng. Sư tự nghĩ : Ta vốn đến đây trụ trì, vì lợi ích cho mọi người mà không ai đến, làm sao tế độ? Sư liền bỏ am định tìm nơi khác, bèn đi lần xuống chân núi, thấy cọp sói ngang dọc giữa đường, Sư nói :

_ Bọn thú các ngươi không nên chặn đường ta, nếu ta có duyên ở núi này, các ngươi hãy đi nơi khác; Nếu ta vô duyên, các ngươi cứ ăn thịt ta đi.

Nói xong , chúng bỏ đi tứ tán. Sư quay trở lại am.

Chưa đầy một năm, Thượng tọa An (tức Lại An) cùng vài vị tăng từ nơi Bá Trượng đến để phụ tá Sư . An nói :

_ Con sẽ làm Điển tọa cho Hòa thượng , đợi số tăng đến năm trăm chúng rồi sẽ giải việc .

Từ đó về sau, người dân dưới núi dần dần biết đến, họ cùng nhau cất cho Sư một ngôi chùa. Liên Soái Lý Cảnh Nhượng tâu vua xin ban hiệu chùa, vua ban hiệu là” Đồng Khánh”. Tướng quốc Bùi Công thường đến thưa hỏi nghĩa lý huyền ảo. Từ đó, thiên hạ kéo đến học thiền đông đảo. Có Thiền Sư Ngưỡng Sơn Tịch là người đắc pháp đứng đầu, nên được tôn xưng là Qui Ngưỡng Tông.

]

Sư thượng đường:

_ Phàm tâm của người học đạo phải chân thật không giả dối, không tâm lừa gạt sau lưng trước mặt. Trong tất cả giờ thấy nghe bình thường không có chiều uốn, cũng không phải nhắm mắt bịt tai, chỉ lòng không theo vật là được. Từ trước chư Thánh chỉ nói lỗi lầm bên nhỏ. Nếu không như thế thì bao nhiêu việc ác tình kiến sẽ nhóm hợp. Ví như nước mùa Thu lóng đứng trong lặng không động, không ngại gọi họ là đạo nhơn, cũng gọi là người vô sự.

Khi ấy, có vị tăng hỏi;

_ Người được đốn ngộ lại có tu chăng?

Sư đáp:

_ Nếu thật ngộ được gốc thì họ tự biết, tu và không tu là lời nói hai đầu. Ngày nay có người mới phát tâm tuy từ duyên được một niệm đốn ngộ chân lý nơi mình, nhưng vẫn còn tập khí nhiều kiếp từ vô thủy chưa được chóng sạch, nên dạy họ trừ sạch dòng nghiệp thức hiện tại, tức là tu vậy, không thể có một pháp nào khác dạy họ tu hành hướng đến. Từ nghe nhập được lý, nghe và lý sâu mầu, tâm tự  tròn sáng, không ở chỗ mê lầm, dù có trăm ngàn diệu nghĩa thăng trầm, họ vẫn được ngồi yên mặc áo, tự biết tạo kế sống mới được. Nói tóm lại:” Chỗ lý chân thật không nhận một mảy bụi, trong cửa muôn hạnh không bỏ một pháp”. (Tắc thật tế lý địa bất thọ nhất trần, vạn sự môn trung bất xả nhất pháp). Nếu được vậy, tự mình cầm đao thẳng vào, lòng phàm Thánh sạch hết, bày lộ chơn thường, lý sự không hai, tức Phật như như.

]

Đặng Ẩn Phong đến Qui Sơn, liền vào tăng đường cởi y bát để trên Bản đầu. Sư nghe Sư  thúc đến, đầy đủ oai nghi vào tăng đường chào. Đặng Ẩn Phong thấy Sư đến bèn làm thế nằm. Sư bèn trở về phương trượng, Ẩn Phong ngồi dậy ra đi. Giây lâu, Sư hỏi thị giả:

_ Sư thúc còn đó chăng?

_ Đã đi.

_ Khi đi có nói lời gì chăng?

_ Không  nói một lời.

_ Chớ bảo không nói một lời, tiếng kia vang như sấm.

]

Vân Nham đến , Sư hỏi:

_ Được nghe Trưởng lão ở Dược Sơn làm sư tử múa phải chăng?

Vân Nham đáp:

_ Phải.

_ Múa mãi hay có khi nghỉ?

_ Ưng múa thì múa, ưng nghỉ thì nghỉ.

_ Khi nghỉ sư tử ở chỗ nào?

_ Nghỉ, nghỉ.

Pháp Xương Ngộ nói:

_ Hay nhỉ! Một trường sư tử chỉ là có đầu mà không đuôi. Ta đương thời nếu gặp Qui Sơn nói:” Khi nghỉ, sư tử ở chỗ nào?” Liền đó phóng sư tử ra ngồi xổm, dù cho Qui Sơn ẩn thân không lối.

]

Sư hỏi Vân Nham:

_ Bồ- đề lấy gì làm tòa?

Vân Nham đáp:

_ Lấy vô vi làm toà.

Vân Nham hỏi lại Sư, Sư đáp:

_ Lấy các pháp không làm toà.

Sư lại hỏi Đạo Ngô. Đạo Ngô đáp:

_ Ngồi thì cho y ngồi, nằm thì cho y nằm, có một người không ngồi không nằm, nói mau! Nói mau!

]

Sư hỏi Vân Nham:

_ Đã lâu nghe huynh ở Dược Sơn phải chăng?

Vân Nham đáp:

_ Phải.

_ Thế nào là tướng Đại nhơn Dược Sơn?

_ Sau khi Niết-bàn mới có.

_ Thế nào là sau khi Niết-bàn mới có?

_ Nước rưới không dính .

Vân Nham hỏi lại Sư :

_ Thế nào là tướng Đại nhơn Bá Trượng?

_ Chững chạc vòi vọi, sáng suốt rực rỡ, trước tiếng không có tiếng, sau sắc không có sắc, con muỗi đậu bên trâu sắt, không có chỗ cho nó cắm mỏ.

]

Sư hỏi Đạo Ngô:

_ Từ chỗ nào đến?

Đạo Ngô đáp:

_ Từ chỗ thăm bệnh đến .

_ Có mấy người bệnh ?

_ Có người bệnh, có người không bệnh.

_ Người không bệnh có phải là Trí Đầu Đà chăng?

_ Bệnh cùng không bệnh đều không can hệ đến việc của y, nói mau! Nói mau!

_ Dù cho nói được cũng không dính dáng gì với y.

]

Đức Sơn đến tham vấn, cầm hai cây phất tử lên pháp đường từ bên Tây đi qua bên Đông, lại từ bên Đông đi qua bên Tây, ngước nhìn phương trượng, hỏi :

_ Có chăng ? Có chăng ?

Sư ngồi không ngó ngàng đến .

Đức Sơn nói:

_ Không, không.

Liền đi ra. Tuyết Đậu Trước nói:

_ Khám phá rồi vậy.

Đức Sơn ra tới đầu cửa, bèn nói :

_ Tuy nhiên như thế, cũng không nên vội vả.

Bèn đầy đủ oai nghi trở vào chào, vừa bước ra cửa, đưa tọa cụ lên gọi :

_ Hòa thượng!

Sư định lấy phất tử, Đức Sơn liền hét, rồi phủi áo ra đi.

Tuyết Đậu Trước nói :

_ Khám phá rồi vậy.

Đến chiều, Sư hỏi Thủ tọa:

_ Vị tăng mới đến khi sáng còn chăng ?

Thủ tọa thưa:

_ Ngay lúc ấy, y trở lại pháp đường mang giày cỏ ra đi.

Sư nói :

_ Gã ấy sau này sẽ lên ngọn núi cao, cất ngôi thảo am để quở Phật mắng Tổ.

Tuyết Đậu Hiển nói:

_ Trên tuyết lại thêm sương .

Ngũ Tổ Giới nói:

_ Đức Sơn giống hệt kẻ giặc tâm rỗng, Qui Sơn đợi giặc qua rồi mới trương cung.

]

Thạch Sương đến Qui Sơn làm Mễ đầu (Tri Khố). Một hôm, Thạch Sương đang sàng gạo, Sư bảo:

_ Vật của thí chủ chớ ném bỏ.

Thạch Sương thưa:

_ Không dám ném bỏ.

Sư lượm lên một hạt, bảo:

_ Ngươi nói không dám ném bỏ, vậy cái này là cái gì?

Thạch Sương không đáp được. Sư lại bảo:

_ Chớ khinh một hạt này, trăm ngàn hạt đều từ hạt này mà sanh.

Thạch Sương thưa:

_ Trăm ngàn hạt này đều từ hạt này sanh, chưa biết một hạt này từ đâu sanh?

Sư cười to ha hả rồi trở về phương trượng.

]

Giáp Sơn ở Qui Sơn làm Điển toạ, Sư hỏi:

_ Hôm nay ăn rau gì?

Giáp Sơn đáp:

_ Hai năm cùng một Xuân.

_ Tốt, tốt dọn sẵn đi.

_ Rồng ngủ trong hang phụng.

]

Ngưỡng Sơn hỏi:

_ Thế nào là ý Tổ Sư từ Tây sang ?

Sư chỉ lồng đèn bảo:

_ Lồng đèn rất tốt.

_ Có phải cái ấy là đúng chăng?

_ Cái ấy là cái gì?

_ Lồng đèn rất tốt.

_ Thật là chẳng thấy.

]

Một hôm, Sư bảo chúng:

_ Có những người chỉ được đại cơ mà không được đại dụng.

Ngưỡng Sơn nêu câu này hỏi Am chủ dưới núi .

_ Hoà thượng  (Linh Hựu) nói như thế, ý chỉ thế nào?

Am chủ bảo:

_ Ngươi nêu ra xem.

Ngưỡng Sơn định nói, bị Am chủ đạp nhào.

Ngưỡng Sơn trở về thuật lại cho Sư, Sư cười to ha hả.

]

Đang hái trà, Sư bảo Ngưỡng Sơn:

_ Trọn ngày hái trà chỉ nghe tiếng con mà không thấy hình con.

Ngưỡng Sơn rung cây trà.

Sư bảo:

_ Con chỉ được cái dụng của nó, chẳng được cái thể của nó.

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Chưa biết Hoà thượng thế nào?

Sư im lặng.

Ngưỡng Sơn nói:

_ Hòa thượng chỉ được thể của nó, không được dụng của nó.

_ Tha ngươi ba mươi gậy.

_ Con ăn gậy của Hoà thượng, ai ăn gậy con.

_ Tha con ba mươi gậy.

Thủ Sơn nói:

_ Phàm là Tông Sư cần phải chọn người đủ pháp nhãn mới được. Đương thời nếu không phải là Qui Sơn, thì sẽ thấy chống rào mò vách.

Lang Da Giác nói:

_ Canh năm dần dần sáng, lại có người đi đêm. Lại nói: Nếu không phải là Qui Sơn, suýt nữa đã đập phá Thái Châu.

Bạch Vân Đoan nói:

_ Cha con hợp nhau, ý khí thuận hoà, cơ phong đổi lẫn, ăn mổ đồng thời. Tuy nhiên như thế , làm sao nói được thể dụng song toàn? Qui Sơn tha con ba mươi gậy, cũng là duyên để dưỡng con.

Tưởng Sơn Cần nói:

_ Ông Trương làm bạn với ông Lý, ông Trương đãi phạt ông Lý một chén rượu, ngược lại ông Trương bị ông Lý phạt một chén rượu, tay khéo trong tay trình tay khéo.

Ngọc Tuyền Liễn nói:

_ Dù cho thể dụng song toàn, mà ngay tại chỗ lại lầm qua. Lầm qua thì hãy gác lại, tha con ba mươi gậy lại là thế nào?

Ba chén rượu ngon lòng công tử

Một cành hoa cắm tóc mỹ nhân.

]

Sư đang ngồi, Ngưỡng Sơn đi vào, Sư bảo:

_ Tịch con nói mau! Chớ vào ấm giới.

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Huệ Tịch tin cũng không lập.

_ Con tin rồi không lập hay chưa tin mà không lập?

_ Chỉ là Huệ Tịch, lại tin cái gì?

_ Nếu như thế, tức là định tánh Thanh Văn.

_ Huệ Tịch Phật cũng không lập.

]

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Kinh Niết bàn có bốn mươi quyển, bao nhiêu là Phật nói, bao nhiêu là ma nói?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Đều là ma nói.

_ Sau này không người nào làm gì được ngươi.

_ Việc cả đời của Huệ Tịch, hành lý ở chỗ nào?

_ Chỉ quý con mắt của con ngay thẳng, chứ không nói đến hành lý.

]

Ngưỡng Sơn đang đạp y, đưa chiếc y lên hỏi Sư:

_ Chính khi ấy, Hòa thượng thế nào?

Sư đáp:

_ Chính khi ấy, ta trong đây không thế nào cả.

_ Hòa thượng có thân mà không có dụng.

Sư im lặng giây lâu, lại cầm y lên hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Chính khi ấy, ngươi thế nào?

_ Chính khi ấy, Hoà thượng có thấy cái ấy chăng?

_ Ngươi có dụng mà không có thân.

Sau đó, Sư tình cờ hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Trong mùa Xuân này, ngươi có thoại chưa tròn, nay thử nói xem.

_ Chính khi ấy, rất kỵ chê bai.

_ Chậm rồi.

]

Sư đưa tịnh bình cho Ngưỡng Sơn, Ngưỡng Sơn định lấy, sư rút tay lại, bảo:

_ Là cái gì?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Hoà thượng thấy được cái gì?

_ Nếu như thế,  đâu cần đến ta tìm?

_ Tuy nhiên như thế, trong đạo nhân nghĩa đưa tay cầm tịnh bình cho Hoà thượng, đó cũng là việc bổn phận. Sư bèn trao tịnh bình cho Ngưỡng Sơn.

]

Đang đi với Ngưỡng Sơn, Sư chỉ cây bách hỏi:

_ Trước mặt là cái gì?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Cây bách.

Sư lại hỏi ông cày ruộng , ông cũng đáp:

_ Cây bách.

Sư nói:

_ Ông cày ruộng này về sau cũng có năm trăm chúng.

Qui Sơn Triết nói :

_ Sơn tăng thì không phải vậy, ông cày ruộng chẳng bằng con ta. Ngươi hãy nói Đại Viên phải hay Sơn tăng phải? Nếu ngươi biện được, sẽ cho ngươi chọn đủ pháp nhãn;  nếu không biện được, Phật pháp rõ ràng sanh diệt.

Thần Đỉnh Nhân nói:

_ Ý ở chỗ ông cày ruọâng hay ý ở trên phần Ngưỡng Sơn? Hoàn toàn không phải thế ấy? Các Thượng toạ! Tất cả các pháp là như thế, trọn không cần sanh sự, cha con ông ấy nói pháp, đồng đạo mới biết được.

]

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Từ chỗ nào đến?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Từ trong ruộng đến.

_ Lúa tốt cắt chưa?

Ngưỡng Sơn làm thế cắt lúa.

Sư bảo:

Vừa rồi ông thấy lúa sống hay chín? Hay thấy không sống không chín?

_ Sau lưng Hòa thượng là cái gì?

_Con có thấy chăng?

Ngưỡng Sơn cầm một bông lúa, nói:

_ Hoà thượng đâu từng hỏi việc ấy?

_ Đây là ngỗng chúa lựa sữa.

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Trời lạnh hay người lạnh?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Tất cả đều trong đây.

_ Sao không nói thẳng?

_ Vừa rồi cũng chẳng cong, Hoà thượng thế nào?

_ Cần phải theo dòng.

]

Sư thượng đường:

Trong Đông lạnh rét năm năm việc,

Thời tiết đổi thay chuyện thế nào?

Ngưỡng Sơn tiến tới trước khoanh tay đứng.

Sư bảo:

_ Ta biết ngươi đáp thoại này chẳng được.

Hương Nghiêm thưa:

_ Con riêng đáp được thoại này.

Sư bước tới trước hỏi, Hương Nghiêm cũng tiến tới trước khoanh tay đứng, Sư nói: “Nhờ gặp Huệ Tịch không hội.”

]

Sư đang ngồi, Ngưỡng Sơn từ phía trước phương trượng đi qua, Sư bảo:

_ Nếu là Tiên Sư Bá Trượng thấy con phải ăn gậy đau điếng mới được.

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Việc ngày nay là thế nào?

_ Ngậm miệng lại!

_ Ân này khó báo đáp.

_ Không phải con bất tài, mà chính Lão tăng tuổi đã già.

_ Hôm nay đích thân thấy Sư Ông Bá Trượng đến.

_ Con thấy ở chỗ nào?

_ Chẳng nói thấy? Chỉ là không khác.

_ Trước sau đều là tác gia.

]

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_Việc hôm nay xin gác lại, việc xưa nay là thế nào?

Ngưỡng Sơn khoanh tay đến gần Sư, Sư bảo:

_ Vẫn là việc hôm nay. Việc xưa nay là như thế nào?

Ngưỡng Sơn lui ra phía sau đứng, Sư bảo:

_  Ngươi khuất phục ta hay ta khuất phục ngươi?

Ngưỡng Sơn liền lễ bái.

Tưởng Sơn Cần nói:

_ Ngưỡng Sơn tuy khéo tiến tới trước lui ra sau, phát minh việc xưa nay, còn Qui Sơn thì hút nước trong bánh mè, giống như ép cát tìm dầu. Tuy nhiên như thế, hãy nói Ngưỡng Sơn khoanh tay ý thế nào? Nếu biết được thì sẽ biện việc hành cước; còn như chưa được như vậy thì Lão tăng chẳng từng cô phụ các người, mà chính là các người cô phụ Lão tăng.

]

Ngưỡng Sơn và Hương Nghiêm đang đưng hầu, Sư đưa tay lên bảo:

_ Ngày nay người được như thế thì ít , người không được như thế thì nhiều.

Hương Nghiêm từ bên Đông đi qua bên Tây đứng. Ngưỡng Sơn từ bên Tây đi qua bên Đông đứng.

Sư bảo:

_ Nhân duyên này, ba mươi năm sau giống hệt vàng ném trên đất.

Ngưỡng Sơn nói:

_ Cũng cần phải Hoà thượng đề xướng mới được.

Hương Nghiêm nói:

_ Ngay bây giờ cũng không thiếu.

Sư bảo:

_ Ngậm miệng lại!

Nam Đường Tĩnh nói :

_ Voi chúa gào hét, sư tử rống lên, ngồi xổm quay liệng trên hư không, dời sao đổi trăng. Cắt đứt lưỡi, hãy ngậm miệng chó lại!

Một hồi ném đất vàng khua tiếng.

Chín Khúc Hoàng Hà thấu đáy xanh.

]

Sư đang ngồi, Ngưỡng Sơn bên ngoài bước vào. Sư dùng hai tay giao nhau dạy, Ngưỡng Sơn làm cô gái lại. Sư bảo:

_ Như thế! Như thế!

]

Sư đang ngồi trong phương trượng, Ngưỡng Sơn bên ngoài bước vào. Sư hỏi:

_ Tịch con! Gần lệnh truyền trao trong Tông môn thế nào?

Ngưỡng Sơn đáp:

_ Phần nhiều có người nghi chấp việc này.

_ Huệ Tịch thì sao?

_ Huệ Tịch mệt chỉ cứ ngủ, khoẻ thì toạ thiền, cho nên chưa từng nói đến.

_ Đến ruộng đất ấy cũng khó được.

_ Theo chỗ thấy của Huệ Tịch, chỉ như một câu này nói đến cũng không được.

_ Ngươi nói cho một người cũng không được.

_ Từ xưa các bậc Thánh nhân thảy đều như thế.

_ Đa số có người cười ngươi đối đáp như thế.

_ Người biết cười là đồng tham của Huệ Tịch.

_ Việc xuất đầu là thế nào?

Ngưỡng Sơn đi quanh giường thiền một vòng, nói:

_ Rách nát xưa nay.

Tưởng Sơn Cần nói:

_ Đàn gãy thành điệu khúc, lá rụng biết Thu về, các bậc Thánh từ xưa đến nay lãnh ngộ một cách nhanh chóng, đường huyền, đường chim chấp nhận cho cha con ông ấy đích thân đi. Nếu là gai gốc trong rừng, vẫn còn thiếu ngộ, lấy gì để nghiệm? Ngay như Ngưỡng Sơn đi quanh giường thiền một vòng, Qui Sơn nói: “Rách nát xưa nay”. Nếu là nạp tăng sáng mắt, gạt ông ấy một điểm cũng không được.

]

Ngưỡng Sơn và Hương Nghiêm đang đứng hầu, Sư bảo:

_ Chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai đồng nói mỗi người đều được con đường giải thoát.

Ngưỡng Sơn hỏi:

_ Thế nào là mỗi người đều được con đường giải thoát?

Sư quay lại nhìn Hương Nghiêm,  bảo:

_ Huệ Tịch hỏi, sao không đáp cho y?

Hương Nghiêm thưa:

_ Nếu nói quá khứ, hiện tại, vị lai con có chỗ đáp.

Sư hỏi:

_ Con đáp thế nào?

Hương Nghiêm xin cáo từ rồi đi.

Sư lại hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Trí Nhàn đối đáp như thế, khế hợp Tịch con hay không?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Không khế hợp.

_ Con lại thế nào?

Ngưỡng Sơn cũng xin cáo từ rồi đi ra.

Sư cười to ha hả nói:

_ Như nước hoà sữa.

]

Một hôm, Sư co một chân đứng, bảo Ngưỡng Sơn:

_ Trách nhiệm của ta, hàng ngày được ông ấy gánh vác, nhưng ta cảm kích vì y chưa ngộ.

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Phải chi lúc ấy cho con được ở trong một khuôn viên cùng ông ấy không khác.

_ Lại phải nói mới được.

_ Khi lạnh mặc áo cho ông ấy, cũng không phải làm ngoài bổn phận.

_ Nếu trước đây không đảm đang, thì ngày nay con đã triệt.

_ Con muốn đáp thoại như thế.

_ Cứ nói xem.

_ Nói đúng như thế.

_ Như thế! Như thế!

]

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Sanh, trụ, dị, diệt ngươi làm sao hội?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Khi một niệm khởi, không thấy có sanh, trụ, dị, diệt.

_ Con đâu được bỏ pháp.

_ Vừa rồi Hoà thượng hỏi cái gì?

_ Sanh, trụ, dị, diệt?

_ Lại cho là bỏ pháp sao.

]

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Diệu tịnh minh tâm, ngươi làm sao hội?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Núi sông, quả đất, mặt trời, mặt trăng, sao.

_ Ngươi chỉ được sự của nó.

_ Vừa rồi Hoà thượng hỏi cái gì?

_ Diệu tịnh minh tâm.

_ Gọi là sự được chăng?

_ Như thế! Như thế!

]

Dưới hội của Thạch Sương, có hai thiền khách đến nói:

_ Trong đây không một người hội thiền.

Sau giờ phổ thỉnh bửa củi, thấy hai thiền khách nghỉ mệt, Ngưỡng Sơn đem một cây củi đến hỏi:” Nói được chăng?” Cả hai đều không nói được.

Ngưỡng Sơn nói:” Đừng nói không có người hội thiền nhé!”

Ngưỡng Sơn trở về thuật lại cho Sư :” Hôm nay hai thiền khách bị Huệ Tịch khám phá.”

Sư hỏi:

_ Họ bị con khám phá chỗ nào?

Ngưỡng Sơn thuật lại thoại trước.

Sư bảo:

_ Tịch con lại bị ta khám phá.

Vân Cư Tích nói:

_ Chỗ nào là chỗ Qui Sơn khám phá Ngưỡng Sơn?

]

Sư đang ngủ, Ngưỡng Sơn đến làm lễ hỏi thăm sức khoẻ, Sư xoay mặt vào vách. Ngưỡng Sơn nói:” Hòa thượng đâu được như thế?”

Sư đứng dậy nói:

_ Vừa rồi ta nằm thấy một điềm mộng, ngươi thử tìm nguyên nhân cho ta xem.

Ngưỡng Sơn lấy một thau nước đến cho Sư rửa mặt. Chốc lát sau, Hương Nghiêm cũng đến làm lễ hỏi thăm sức khoẻ, Sư bảo:

_ Vừa rồi ta nằm thấy một điềm mộng, Huệ Tịch đã tìm nguyên nhân xong, ngươi lại tìm nguyên nhân cho ta xem.

Hương Nghiêm bèn châm một chun trà đem đến.

Sư nói:

_ Kiến giải của hai con còn hơn Xá Lợi Phất.

Tưởng Sơn Cần nói:

_ Trong mộng nói mộng thật sâu sắc cho Qui Sơn; Thần thông diệu dụng phải trả lại hai con, việc châm trà đem nước nổi tiếng từ xưa đến nay; tuổi già tâm coi mà vẫn còn thương con tiếc con. Nhằm dưới cửa nạp tăng, một người ngoài cửa, một người trong cửa, lại có một người trùm khắp nơi chẳng từng che giấu, mắt Phật nhìn cũng không thấy.

Nam Đường Tĩnh nói:

_ Vạch cỏ đón gió(1) , ngũ một mình trên ngọn cô phong, gãy đàn không dây, hát khúc vô sanh. Qui Sơn, Ngưỡng Sơn và Hương Nghiêm là ba chân của cái đỉnh, cơ đến chẳng phí mảy may công sức măïc tình phân thân ngàn trăm ức.

Nhân có vị tăng hỏi Sư:

_ Thế nào là ý Tổ sư từ Tây sang?

Sư  dựng cây phất tử lên.

Sau, tăng gặp Vương Thường Thị, Thị hỏi:

_ Gần đây Qui Sơn có ngôn cú gì chăng?

Tăng nêu ra câu thoại trước, Thường Thị hỏi:

_ Ở đó huynh đệ thương lượng thế nào?

Tăng đáp:

_ Mượn sắc sáng tâm, nhờ vật hiển lý.

Thường Thị nói:

_ Không phải con muốn hỏi đạo lý này, Thượng toạ trở về vui lòng cho con gởi một bức thư đến Hoà thượng.

Tăng mang thư trở về dâng lên Sư, Sư mở ra xem, thấy vẽ một tướng tròn bên trong viết chữ (      ) ( nhựt), Sư nói:

_ Ai biết ngoài ngàn dặm có kẻ tri âm.

Ngưỡng Sơn đang đứng hầu, bèn nói:

_ Tuy nhiên như thế, cũng chỉ là kẻ tục mà thôi.

_ Con thì sao?

Ngưỡng Sơn lại vẽ một tướng tròn, viết một chữ (    )vào trong, rồi lấy chân chà nát. Sư bèn cười to.

]

Sư đang ngồi, Ngưỡng Sơn hỏi:

_ Sau khi Hòa thượng trăm tuổi, có người hỏi pháp đạo của Tiên Sư, con làm sao đối đáp?

Sư nói:

_ Một bữa cơm, một bữa cháo.

_ Trước mặt có người không chịu thì sao?

 

^{((1) :  dịch từ câu: “ Bát thảo chiêm phong.” Nghĩa đen chỉ} cho việc vạch cỏ đón gió.Thiền tông mượn cụm từ này để chỉ cho việc từ dẹp cỏ hoang vô minh,  ngưỡng vọng huyền phong của Phật tổ. Nghĩa là đoạn trừ vọng tưởng, tham cứu đến chỗ huyền diệu.

_ Bậc thầy tác gia.

Ngưỡng Sơn liền lễ bái.

Sư bảo:

_ Gặp người chẳng được lầm nêu ra.

Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Trọn ngày thương lượng với con, thành được việc gì?

Ngưỡng Sơn vẽ một vạch trong hư không.

Sư bảo:

_ Nếu chẳng phải là ta, trọn bị ngươi làm mê hoặc.

]

Ngưỡng Sơn hỏi:

_ Trăm ngàn muôn cảnh đồng thời đến phải làm thế nào?

Sư đáp:

_ Xanh chẳng phải vàng, dài chẳng phải ngắn, các pháp đều ở ngay bản vị của nó, không can hệ đến việc của ta. Ngưỡng Sơn bèn làm lễ .

]

Đang làm tương, Sư hỏi Ngưỡng Sơn:

_ Cái này dùng bao nhiêu nước muối?

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Con không biết, cũng không muốn đối đáp.

_ Nhưng Lão tăng biết.

_ Không biết dùng bao nhiêu nước muối?

_ Ngươi đã nói không biết, nên ta cũng không đáp.

Đến chiều, Sư hỏi lại Ngưỡng Sơn:

_ Nhân duyên khi sáng con chủ trì thế nào?

_ Đợi Hòa thượng hỏi; con sẽ đáp.

_ Hiện đang hỏi đây.

_ Trái tai tối mắt, thấy nghe chẳng hiểu.

_ Hễ có đối đáp, lời này không được ra khỏi con.

Ngưỡng Sơn lễ tạ. Sư bảo:

_ Huệ Tịch hôm nay quên trước mất sau, chẳng phải là trẻ con ư!

]

Sư bảo Ngưỡng Sơn:

_ Ngươi phải tự hồi quang phản chiếu, người khác không biết chỗ hiểu của ngươi, ngươi thử đem cái hiểu chân thật trình Lão tăng xem.

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Nếu bảo con tự xem, đến trong đây không có Viên vị, cũng không một vật một hiểu để trình Hòa thượng.

_ Chỗ không Viên vị vốn là chỗ khởi hiểu của ngươi, vẫn chưa lìa tâm cảnh.

_ Đã không Viên vị thì chỗ nào có pháp, vật gì làm cảnh?

_ Vừa rồi ngươi khởi hiểu như thế phải chăng?

_ Phải.

_ Nếu như thế, đó là có đầy đủ pháp tâm cảnh, chưa thoát khỏi tâm ngã Sở. Vốn là có hiểu, tại sao nói không có hiểu để trình ta? Chấp nhận cho ngươi Tín vị hiển bày, còn nhân vị ẩn mất.

]

Nhân thấy Ngưỡng Sơn đến, Sư bèn dùng năm ngón tay ấn xuống đất vẽ một vạch, Ngưỡng Sơn dùng tay vẽ một vạch dưới cổ, lại cầm lỗ tai phấn chấn vài ba lần. Sư thôi, rồi đi.

]

Một hôm, thấy Hương Nghiêm và Ngưỡng Sơn đang làm bánh, Sư bảo:

_ Đương thời Tiên Sư Bá Trượng đích thân được đạo lý này.

Ngưỡng Sơn và Hương nghiêm ngoái nhìn nhau nói:

_ Người nào đáp được thoại ấy?

Sư nói:

_ Có một người đáp được.

Ngưỡng Sơn hỏi:

_ Người đó là ai?

Sư chỉ con trâu đực, bảo:

_ Nói! Nói!

Ngưỡng Sơn lấy một bó cỏ đem đến, Hương Nghiêm xách một thùng nước đem đến, thả trâu ra phía trước, trâu vừa ăn, Sư bảo:

_ Như thế, như thế, chẳng như thế, chẳng như thế.

Hai người đều làm lễ.

Sư bảo:

_ Hoặc có lúc sáng, hoặc có lúc tối.

]

Một hôm, Sư gọi môn nhơn đến trình ngữ, bèn bảo:

_ Ngoài thinh sắc cùng ta thấy nhau.

Khi ấy có Thượng toạ Giám Hoằng ở U Châu trình ngữ:

_ Người không mắt, không từ chối ra đây.

Sư không nhận.

Ngưỡng Sơn gồm ba phen trình ngữ.

Lần đầu:

_ Cần phải thấy hay chẳng cần phải thấy?

Sư bảo:

_ Nhỏ như sợi lông, lạnh như sương tuyết.

Lần thứ hai:

_ Ngoài thinh sắc ai tìm thấy nhau?

Sư bảo:

_ Chỉ kẹt ở Thanh văn bên ngoài giường hẹp.

Lần thứ ba:

_ Như hai gương chiếu nhau, bên trong không hình tượng.

Sư bảo:

_ Ngữ này đúng rồi.

Ngưỡng Sơn hỏi lại:

_ Hoà thượng ở chỗ Sư ông Bá Trượng trình ngữ thế nào?

Sư bảo:

_ Ta ở chỗ Sư ông Bá Trượng trình ngữ thế này:” Như trăm ngàn gương sáng soi hình bóng, bóng sáng chiếu nhau, cõi cõi bụi bụi, mỗi mỗi chẳng lầm lẫn.”

Khi ấy Ngưỡng Sơn lễ bái.

]

Một hôm Sư hỏi Hương Nghiêm:

_ Ta nghe ngươi ở chỗ Tiên Sư Bá Trượng hỏi một đáp mười, hỏi mười đáp trăm, đó là do ngươi thông minh lanh lẹ, ý hiểu thức tưởng, là cội gốc sanh tử. Ngươi thử nói một câu khi cha mẹ chưa sanh xem.

Hương Nghiêm bị hỏi câu này đến nỗi mờ mịt không đáp được. Trở về liêu, đem hết sách vở đã học hàng ngày, từ đầu đến cuối tìm một câu đối đáp trọn không thể được, bèn tự than:”Bánh vẽ không no bụng đói!”

Hương Nghiêm nhiều lần đến xin Sư nói phá, Sư bảo:

_ Nếu ta nói cho ngươi sau này ngươi sẽ chửi ta. Ta nói là việc của ta, trọn không can hệ đến việc của ngươi.

Hương Nghiêm bèn đem hết sách vở đã học đốt hết, nói:

_ Đời này không học Phật pháp chỉ làm tăng thường làm việc cơm cháo, khỏi nhọc tâm thần.

Bèn từ giả Sư. Thẳng đến Nam Dương, chỗ di tích của Quốc Sư Huệ Trung, Sư trụ tại đây.

Môït hôm, nhân cuốc cỏ, lượm hòn sỏi ném trúng cây tre vang tiếng, Sư chợt tỉnh ngộ. Sư trở về tắm gội thắp hương nhắm hướng Qui Sơn đảnh lễ:

_ Hoà thượng từ bi ơn như cha mẹ, khi trước nếu nói phá cho con thì đâu đến việc như ngày nay.

Sư có bài tụng:

                  Nhất kích vong sở tri.

                 Cánh bất giả tu trì.

                  Động dung dương cổ lộ,

                  Bất đoạ thiểu nhiên ki (cơ)

                  Xứ  xứ vô tung tích,

                  Thinh sắc ngoại uy nghi.

                  Chư phương đạt đạo giả,

                  Hàm ngôn thượng thượng ki (cơ).

Dịch:

                  Tiếng trúc quên nghĩ suy,

                  Trọn chẳng cần tu trì.

                  Đổi sắc đường xưa hiện,

                  Cỏ yên lặng chẳng đi.

                  Nơi nơi không dấu vết,

                  Thinh sắc ngoại oai nghi.

                  Các nơi bậc đạt đạo,

                  Đều gọi thượng thượng cơ.

Sư nghe được, nói với Ngưỡng Sơn:

_ Kẻ này đã triệt ngộ rồi.

Ngưỡng Sơn thưa:

_ Đây là máy tâm ý thức trước thuật được, đợi con đích thân đến khám phá mới chắc.

Sau, Ngưỡng Sơn gặp Hương Nghiêm nói:

_ Hòa thượng khen ngợi Sư đệ đã phát minh đại sự, thử nói tôi nghe xem.

Hương Nghiêm đọc bài tụng trước cho Ngưỡng Sơn nghe, Ngưỡng Sơn bảo:

_ Đó là do trước kia học tập ghi nhớ mà thành, nếu thật chánh ngộ hãy nói bài tụng khác xem.

Hương Nghiêm nói tụng:

Khứ niên bần, vị thị bần;

Kim niên bần, thủy thị bần.

Khứ niên bần, du hữu trác chùy chi địa;

Kim niên bần, chùy dã vô.

Dịch:

Năm xưa nghèo, chưa thật nghèo;

Năm nay nghèo, mới thật nghèo.

Năm xưa